Najczęstsze błędy w schemacie Programu Polityki Zdrowotnej (PPZ)

Opis choroby lub problemu zdrowotnego i uzasadnienie wprowadzenia programu polityki zdrowotnej

Opis problemu zdrowotnego powinien uwzględniać krótką i zwięzłą charakterystykę poszczególnych jednostek chorobowych, których dotyczyć będzie PPZ. W punkcie tym należy także przedstawić możliwie jak najbardziej aktualne dane epidemiologiczne, pochodzące z ogólnodostępnych baz danych (wojewódzkich, powiatowych lub gminnych, w zależności od zasięgu działań przewidzianych w ramach realizacji PPZ). Dane epidemiologiczne powinny uzasadniać podjęcie realizacji PPZ. Najczęstszym błędem popełnianym w tym punkcie jest nieprzedstawienie lokalnych danych epidemiologicznych, po które sięgać należy najczęściej do Narodowego Funduszu Zdrowia, ale też do lokalnych podmiotów leczniczych oraz szkół.

W punkcie dotyczącym obecnego postępowania należy wskazać, głownie na podstawie obowiązujących aktów prawnych, jakie działania podejmowane są na poziomie ogólnokrajowym w odniesieniu do problemu zdrowotnego opisywanego w projekcie PPZ. Ponadto konieczne jest wskazanie uzasadnienia dla podjęcia planowanych działań, w tym opisanie ich znaczenia dla poziomu zdrowotności lokalnej społeczności, czego często brakuje w projektach opiniowanych przez AOTMiT. Jak już wspomniano, w opisywanym punkcie projektu PPZ należy uzasadnić powód, dla którego realizacja programu w opinii samorządu jest zasadna. Można w tym celu powołać się na dane epidemiologiczne, wskazujące np. na większe rozpowszechnienie danej jednostki chorobowej w powiecie lub wyższe wskaźniki umieralności z jej powodu w porównaniu z innymi powiatami danego województwa. Kolejnym rekomendowanym, a także często stosowanym sposobem uzasadnienia wdrożenia planowanego PPZ jest wskazanie jego zgodności z ogólnokrajowymi, wojewódzkimi, a także powiatowymi i gminnymi dokumentami strategicznymi. Najczęstszym błędem w tym miejscu jest brak odniesienia do lokalnych dokumentów strategicznych.

Cele programu polityki zdrowotnej i mierniki efektywności jego realizacji

Każdy poprawnie zaplanowany projekt PPZ powinien w swoich zapisach posiadać jeden naj-istotniejszy cel, do którego należy dążyć podczas trwania programu. Sposób sformułowania celów głównych i szczegółowych w projektach PPZ stanowi bardzo często pole krytyki dla AOTMiT. Proponowane cele nierzadko są sformułowane w sposób zbyt ogólny, nie odnoszą się bezpośrednio do efektu zdrowotnego bądź też nie odnoszą się do wartości docelowej, do której zamierza się dążyć za pomocą działań zaplanowanych w programie. Częstym błędem jest także formułowanie celów w formie opisu zastosowanej interwencji, podczas gdy powinny się one odnosić do skutków tych interwencji. Zdarza się również, że cele tylko częściowo są sformułowane prawidłowo – np. zawierają w treści wartości docelowe, lecz brak już dla nich uzasadnienia. W praktyce dobór treści celów w projekcie PPZ stanowi duże wyzwanie dla osoby opracowującej ten dokument, tym bardziej, że osoba ta zazwyczaj nie jest w żaden sposób powiązana ze środowiskiem medycznym i ma nikłą wiedzę na temat problemu zdrowotnego, o którym pisze w projekcie.

Każdy z celów należy w jakiś sposób mierzyć, dlatego też kolejnym etapem opracowania projektu PPZ jest sformułowanie mierników efektywności. Zadanie to również nie należy do najłatwiej-szych. Mierniki te są wskaźnikami umożliwiającymi obiektywną i precyzyjną ocenę stopnia realizacji celów. Istotne, aby były wyrażone w odpowiednich jednostkach miary i dotyczyły rezultatów. Powinny być także obserwowalne i obiektywne, a dane do ich pomiaru powinny się cechować łatwą dostępnością. Każdemu z celów założonych w PPZ powinien odpowiadać co najmniej jeden miernik efektywności. Bardzo częstym błędem wskazywanym w opiniach przez AOTMiT jest mylne wskazywanie mierników zgłaszalności jako mierników efektywności. Błędnym postępowaniem jest także planowanie w projekcie mierników deklaratywnych, które nie pozwalają na obiektywną ocenę poprawy zdrowia pacjentów, takich jak np. subiektywna ocena samopoczucia czy subiektywna ocena stopnia aktywności fizycznej. Zdarza się również, że mierniki efektywności konstrukcją przypominają cel lub nie odnoszą się bezośrednio do celów programu.

Charakterystyka populacji docelowej oraz charakterystyka interwencji planowanych w ramach programu polityki zdrowotnej

Opis populacji docelowej w projekcie PPZ powinien obejmować określenie wielkości tej populacji w danym regionie oraz wskazywać liczebność populacji planowanej do włączenia do programu, przy założeniu zachowania równego dostępu do projektowanych działań dla wszystkich uczestników. W punkcie tym AOTMiT często wskazuje na rozbieżności w podanej liczebności populacji z danymi ogólnodostępnymi w GUS. Po dokonaniu wyboru populacji docelowej należy wymienić jasne i przejrzyste kryteria kwalifikacji do udziału w programie oraz kryteria wyłączenia, a także opisać, w jaki sposób samorząd zamierza prowadzić akcję informacyjną o programie, aby potencjalni uczestnicy mogli się o nim dowiedzieć. Częstym błędem w tym punkcie PPZ jest pomijanie kryteriów włączenia i wyłączenia dla części interwencji.

Interwencje planowane w PPZ stanowią najważniejszy punkt tego dokumentu. Dzielą się za-zwyczaj na działania będące świadczeniami zdrowotnymi (mogą być to usługi diagnostyczne, lecznicze lub rehabilitacyjne) oraz działania edukacyjne. Z reguły PPZ obejmuje szereg rożnych interwencji, stanowiących spójną całość, pozwalającą na osiągnięcie wymiernej korzyści zdrowotnej dla uczestnika. Opisując poszczególne działania, należy określić, na czym one polegają oraz kto je realizuje. W programie PPZ można planować jedynie interwencje będące działaniami o udowodnionej skuteczności i bezpieczeństwie, wynikające z aktualnej wiedzy medycznej. Brak odpowiednich kompetencji w obszarze zdrowia niezwykle utrudnia zaplanowanie efektywnej ścieżki pacjenta w PPZ, a co za tym idzie może uniemożliwić osiągnięcie założonych przez ten program celów. Często w PPZ opiniowanych przez AOTMiT planowane są interwencje, które nie umożliwiają osiągnięcia założonych celów. Nierzadko też działania te są opisane zbyt ogólnikowo.

Organizacja programu polityki zdrowotnej

Punkt ten stanowi swoisty harmonogram PPZ, w którym należy określić i osadzić w czasie poszczególne etapy programu. Częstym błędem jest pomijanie tego punktu w projekcie PPZ lub opisywanie go w sposób bardzo ogólnikowy. Z kolei w punkcie dotyczącym warunków realizacji PPZ należy wskazać, jakie kompetencje powinien posiadać realizator tego programu, a także jakie powinien spełniać wymagania dotyczące zasobów, mających mieć zastosowanie podczas wykonywania zadania. Dotyczy to zarówno zasobów kadrowych, jak i infrastrukturalnych (warunki lokalowe) oraz rzeczowych (wyposażenie). Wymagania te są bardzo trudne do wskazania dla osoby pozostającej zawodowo poza systemem opieki zdrowotnej. Zazwyczaj urzędnicy JST nie orientują się, do jakich rozporządzeń czy innych aktów prawnych sięgać w poszukiwaniu tego typu danych. Tym bardziej że najczęściej będą to zupełnie rożne rozporządzenia ministra zdrowia w zależności od rodzaju PPZ. W punkcie tym często popełniane są błędy w zakresie wymagań stawianych personelowi, który realizował będzie PPZ. Wymagania te dotyczyć mogą wykształcenia, kompetencji, czy posiadanego doświadczenia zawodowego.

Sposób monitorowania i ewaluacji programu polityki zdrowotnej

Monitorowanie programu polityki zdrowotnej jest procesem, który powinien być realizowany na bieżąco w trakcie trwania PPZ oraz zakończyć się wraz z zakończeniem realizacji programu. Pod pojęciem bieżącej realizacji PPZ rozumiemy cykliczne przygotowywanie raportów dotyczących zgłaszalności do programu oraz oceny jego jakości. Często w projektach PPZ brakuje mierników monitorowania dla wszystkich zaplanowanych interwencji oraz mierników odnoszących się do osób rezygnujących z udziału w PPZ na poszczególnych jego etapach.

Bardzo ważnym elementem PPZ jest jego ewaluacja, rozpoczynana po zakończeniu realizacji. Działanie to opiera się na porównaniu stanu sprzed wprowadzenia działań w ramach PPZ i stanu po jego zakończeniu. Prawidłowe przeprowadzenie tego procesu wymaga wykorzystania co najmniej zdefiniowanych wcześniej mierników efektywności odpowiadających celom PPZ203. Ewaluacja jest z reguły działaniem trudnym dla samorządu, a ograniczenia budżetowe zazwyczaj nie pozwalają na jego zlecenie na zewnątrz. Najczęstszym błędem popełnianym przez samorząd samodzielnie opracowujący program polityki zdrowotnej jest planowanie mierników zgłaszalności w miejscu wymagającym zaplanowania mierników efektywności.

Budżet programu polityki zdrowotnej

Konstrukcja budżetu w projekcie PPZ jest bardzo ważnym etapem. Prawidłowe przygotowanie tego punktu pozwala na zabezpieczenie odpowiednio wysokich środków finansowych na poszczególne lata realizacji programu. Konieczne jest, aby w tym punkcie określić szacowane koszty jednostkowe w przeliczeniu na pojedynczego uczestnika PPZ, co można uczynić poprzez zgromadzenie danych o kosztach poszczególnych interwencji zaplanowanych w ścieżce pacjenta. Informacje te najzasadniej jest pozyskać metodą rynkową poprzez rozesłanie prośby o oszacowanie cen jednostkowych do potencjalnych realizatorów PPZ, działających zazwyczaj na terenie samorządu (zwykle będą to podmioty wykonujące działalność leczniczą). Stanowczo nie rekomenduje się szacowania cen jednostkowych na podstawie ogólnej wiedzy osoby niebędącej ekspertem na rynku finansowym ochrony zdrowia. W praktyce często dochodzi do takiej sytuacji, co w konsekwencji może prowadzić do niedoszacowania kosztów PPZ, a samorząd po otrzymaniu ofert w ogłoszonym konkursie na realizatora będzie zaskoczony wysokością przedstawionych tam cen. Nierzadko brak funduszy na zwiększenie budżetu przeznaczonego na realizację PPZ skutkuje w takim przypadku podjęciem decyzji o rezygnacji z realizacji programu.

Budżet PPZ musi także obejmować przedstawienie całkowitego kosztu PPZ planowanego do poniesienia w związku z jego realizacją, a rozporządzenie wymaga, aby była to forma tabelaryczna. Bardzo często w wieloletnich projektach PPZ przedstawiany jest budżet dla pierwszego roku, z pominięciem kolejnych lat, co jest postępowaniem nieprawidłowym. Ostatnim z elementów do opisania w budżecie jest wskazanie wszystkich źródeł finansowania PPZ. Jeżeli będzie to kilka źródeł, należy wskazać, jaki udział będzie mieć finansowanie pochodzące z innego źródła niż budżet podmiotu, który opracował ten program. Zdarzają się projekty, w którym źródło finansowania nie jest wprost wskazywane, co jest postępowaniem nieprawidłowym.

Podsumowanie

Podsumowując, należy podkreślić, że opracowanie programu polityki zdrowotnej stanowi kwestię złożoną i trudną, którą warto zlecić specjalistom zdrowia publicznego. Właściwe zaprojektowanie programu przełoży się na jego efektywną i bezproblemową realizację, a także pozwoli na bezproblemowe rozliczenie z NFZ w przypadku korzystania z dofinansowania. Wszystkie samorządy, które chcą samodzielnie opracowywać programy polityki zdrowotnej, zachęcamy do skorzystania z naszej oferty szkoleń i warsztatów.